Centrum Informacji Obywatelskiej

2008-05-28 |   49

„Samorządność Obywateli Fundamentem Rzeczpospolitej”

Instytucja państwa posiada dwa wymiary. Jeden, nazwijmy go „moralnym”, wiąże się z podstawową funkcją państwa: jest nią, jak ją określano od początku dziejów, tworzenie i osiąganie dobra wspólnego.  Państwo jest rzeczpospolitą zależnie od stopnia, w jakim wymiar ten jest realizowany.  Drugi  wymiar, sprawnościowo- organizacyjny,  dotyczy sposobu, w jaki państwo wywiązuje się ze swojej funkcji. Pierwszy jest ważniejszy, gdyż państwo może osiągnąć wysoką sprawność i skuteczność w osiąganiu także złych celów. Wiek XX daje wiele tego przykładów.

Świadomość wspólnego dobra zaczyna się na poziomie najniższym – rodziny, poprzez społeczność lokalną, po poziom regionu i państwa. Jak dostrzegł Alexis de Tocqueville, scentralizowane struktury biurokratyczne, nawet przy zachowaniu pozoru demokratyczności, niszczą istotę obywatelstwa.  To rodzina i  samorządy lokalne są szkołą obywatelstwa, dając ludziom świadomość wspólnoty losu poprzez współrządzenie i współodpowiedzialność za sprawy, które przerastają jednostkę. Bez sprawnie działających samorządów art. 1 Konstytucji, który mówi, że „Rzeczpospolita Polska jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli”, będzie martwą literą.

Podstawową kwestią dla oceny demokracji jest zatem sprawa zdolności obywateli i instytucji obywatelskich do rozliczania urzędników publicznych. Im większa część majątku publicznego znajduje się w gestii państwa, im większa część PKB jest przez nie redystrybuowana, tym ważniejsza jest ta zdolność.  Ma ona kilka aspektów, które znakomicie ujął James Madison, jeden z wielkich Ojców współczesnej Ameryki. Pisał: „Gdyby ludzie byli aniołami, żaden rząd nie byłby potrzebny. Gdyby to anioły rządziły ludźmi, ani zewnętrzna ani wewnętrzna kontrola nad rządem nie byłyby potrzebne. Kształtując rządy sprawowane przez ludzi nad ludźmi, wielka trudność leży w tym, by najprzód umożliwić rządowi kontrolę nad rządzonymi; a następnie zobligować go, by kontrolował sam siebie. Zależność od ludu jest, bez wątpienia, najprzedniejszą kontrolą, ale doświadczenie uświadomiło ludzkości potrzebę dodatkowych zabezpieczeń.”

Podstawową funkcją władz centralnych jest tworzenie i egzekwowanie prawa. Z tego jak wywiązują się z tej funkcji należy je przede wszystkim rozliczać. Wedle powszechnej oceny, obecnej od lat w publikacjach specjalistów jak i w świadomości obywateli, jakość tworzonego w Polsce prawa jest dramatycznie zła. Nie lepiej wygląda także jego egzekucja. Niemożność uporania się z tym problemem może tylko świadczyć o jego strukturalnych korzeniach.

Diagnoza „słabości” naszego państwa jest powszechna; o potrzebie „silnego” państwa (cokolwiek, by to miało znaczyć) mówią od lat niektórzy politycy, liczni publicyści oraz eksperci ustroju i spraw społecznych. Niemożność zmiany tego stanu rzeczy wynika stąd, że obecny stan rzeczy dobrze służy interesom grup  kontrolujących procesy polityczne na szczeblu centralnym. 

 Mamy na uwadze, że istnieją dwa rozumienia „siły państwa”. Według jednego państwo jest silne, kiedy „jest silniejsze od społeczeństwa”. W tym sensie, największą „siłę” miało państwo komunistyczne, szczególnie w czasach stalinowskich. W drugim rozumieniu, państwo jest silne siłą społeczeństwa. To drugie rozumienie należy do najlepszej historycznej tradycji Polski i jest jedynym zgodnym z ideą republikańską. Konsekwencją tego rozumienia siły państwa jest potrzeba umacniania samorządności i obywatelskiego uczestnictwa.

Zdolność obywateli do rozliczenia swoich przedstawicieli ze sposobu w jaki sprawują swoje funkcje publiczne znajduje swoje ograniczenie konstytucyjne w art.  104 ust. 1, który mówi, że „Posłowie są przedstawicielami Narodu. Nie wiążą ich instrukcje wyborców.” Dalszym ograniczeniem jest immunitet poselski (art. 105). Konsekwencją art. 104 ust. 1 jest zapis w Konstytucji o ordynacji proporcjonalnej, jako sposobie wyboru posłów na Sejm.  W ten sposób w Polsce reprezentacja polityczna w sposób ograniczony odpowiada za swoje czyny  przed narodem i przed prawem.  Jest to czynnik, który w sposób zasadniczy wpłynął na kształt systemu partyjnego i charakter życia politycznego w Polsce.

Z tego punktu widzenia, władze samorządowe są znacznie ściślej ze społeczeństwem związane, a także ich odpowiedzialność jest większa i skuteczniej egzekwowana. Dotyczy to przede wszystkim władzy wykonawczej: wójtów, burmistrzów i prezydentów miast, wybieranych bezpośrednio. Z tej zasady wyłączeni są marszałkowie wojewódzcy oraz starostowie, co świadczy o braku konsekwencji ustawodawcy. Inną wadą ustroju samorządowego jest przyjęcie w wyborach do organów samorządowych ordynacji proporcjonalnej. Powoduje to szkodliwe upartyjnienie polityki na szczeblu lokalnym i wojewódzkim, prowadząc do podporządkowania spraw lokalnych interesom partii na szczeblu centralnym. W ten sposób erozji ulega idea samorządności jako takiej, a także instytucja obywatelstwa. 

Ustrój III Rzeczpospolitej został zaprojektowany ze względu na dominujący wówczas układ interesów. Wprost napisała o tym uczestniczka tych wydarzeń w początkowym okresie, prof. Janina Zakrzewska, a także jeden z autorów Konstytucji z 1997 roku, prof. Piotr Winczorek. Ustrój państwa zbudowany na gruncie partykularnych interesów, a nie zasad, musi być wadliwy, a tak długo jak interesy te dominują, również trudny do zreformowania.

Skoro odgórna naprawa instytucji państwa jest tak trudna, a w praktyce niemożliwa do realizacji, dlatego najlepszą strategią jest wzmocnienie instytucji samorządowych.

Odnowienia Rzeczypospolitej, jako wspólnoty politycznej wszystkich obywateli możemy dokonać poprzez  reformę ustrojową i konsekwentną modernizację instytucji samorządu terytorialnego, co oznaczać powinno w pierwszej kolejności:

1. Wprowadzenie ordynacji wyborczej do organów samorządowych na podstawie jednomandatowych okręgów wyborczych i zwykłej większości głosów.

    

2. Wzmocnienie władztwa finansowego samorządów: tam gdzie jest zlokalizowana odpowiedzialność za działanie muszą być też środki umożliwiające jego wykonanie.

    

3. Administracja samorządowa powinna stać się autonomiczną częścią korpusu służby cywilnej, tj. zachować względną niezależność od presji politycznych, szczególnie w sferze polityki personalnej.

    

4. Wprowadzenie bezpośrednich wyborów na stanowiska marszałków województw i starostów powiatów.    

    

Tworzenie prawa musi pozostać domeną władzy ogólnopaństwowej  (parlamentu),niemniej w ramach tego prawa samorząd musi mieć szeroką i pełną niezależność. Spory między jednostkami samorządowymi oraz rządem powinny być rozsądzane wyłącznie w drodze postępowania sądowego. W ten sposób, niejako organicznie, będzie można doprowadzić do naprawy państwa w obu wyżej wymienionych wymiarach: moralnym i sprawnościowym.

W przeciwnym wypadku, jako naród i obywatele, staniemy się ofiarami państwa niemoralnego i niesprawnego!

Kolekcja zdjęć: